Terapia EMDR – na czym polega i komu może pomóc?

Wprowadzenie

Terapia EMDR to metoda psychoterapii stosowana przede wszystkim w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD) i jego objawów. Wyjaśniamy, jak przebiega terapia, na czym polega praca z trudnymi wspomnieniami, co mówią badania o jej skuteczności i kiedy warto rozważyć tę formę pomocy.

Niektóre wydarzenia pozostają w naszej pamięci przez wiele lat. Chociaż wiemy, że należą już do przeszłości, wspomnienia nadal mogą wywoływać lęk, smutek, napięcie albo poczucie zagrożenia.

Czasem wystarczy określony dźwięk, zapach, miejsce lub sytuacja przypominająca wcześniejsze doświadczenie, aby pojawiła się silna reakcja emocjonalna.

Możemy rozumieć, że zagrożenie już minęło, a mimo to odczuwać niepokój lub reagować tak, jakby wciąż było obecne.

Nie oznacza to, że każda trudna sytuacja jest traumą w rozumieniu klinicznym ani że każde traumatyczne wydarzenie prowadzi do rozwoju zaburzenia psychicznego.

Wiele osób z czasem odzyskuje równowagę bez specjalistycznego leczenia. Zdarza się jednak, że skutki określonych doświadczeń utrzymują się i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, relacje czy poczucie bezpieczeństwa.

Jedną z metod psychoterapii stosowanych w takich sytuacjach jest EMDR – Eye Movement Desensitization and Reprocessing.

Czym jest terapia EMDR?

EMDR to skrót od angielskiego określenia Eye Movement Desensitization and Reprocessing, tłumaczonego jako odwrażliwianie i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych.

Metodę opracowała amerykańska psycholożka Francine Shapiro pod koniec lat 80. XX wieku.

EMDR jest ustrukturyzowaną formą psychoterapii skoncentrowaną na pracy z trudnymi wspomnieniami oraz związanymi z nimi reakcjami emocjonalnymi, przekonaniami i odczuciami w ciele.

W terapii dąży się do zmniejszenia cierpienia związanego z określonymi doświadczeniami i ograniczenia ich negatywnego wpływu na obecne życie.

Celem EMDR nie jest usunięcie wspomnienia z pamięci ani zapomnienie o tym, co się wydarzyło.

Chodzi o to, aby wspomnienie mogło być przeżywane w sposób mniej obciążający, a osoba korzystająca z terapii nie doświadczała tak silnych reakcji, gdy coś przypomina jej o przeszłości.

EMDR jest jedną z metod zalecanych w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD). Jej zastosowanie uwzględniają między innymi wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), brytyjskiego National Institute for Health and Care Excellence (NICE) oraz amerykańskich instytucji Veterans Affairs i Department of Defense (VA/DoD) [1–3].

Poszczególne organizacje określają jednak szczegółowe warunki stosowania metody, dlatego sama rekomendacja nie oznacza, że EMDR będzie właściwym rozwiązaniem dla każdej osoby po trudnym doświadczeniu.

Dlaczego traumatyczne wspomnienia mogą nadal wpływać na nasze życie?

Pamięć pozwala nam uczyć się na podstawie wcześniejszych doświadczeń, rozpoznawać zagrożenia i reagować na otaczające nas sytuacje.

Po traumatycznym wydarzeniu mogą jednak utrzymywać się reakcje, które powodują znaczne cierpienie, mimo że samo zdarzenie już się zakończyło.

Osoba, która uczestniczyła w poważnym wypadku, może odczuwać silny lęk podczas jazdy samochodem. Ktoś, kto doświadczył przemocy, może reagować napięciem w sytuacjach przypominających wcześniejsze zagrożenie.

U niektórych osób pojawiają się natrętne wspomnienia, koszmary senne, unikanie określonych miejsc lub sytuacji, nadmierna czujność czy trudności z odzyskaniem poczucia bezpieczeństwa.

Takie objawy mogą występować w PTSD, ale nie każda osoba doświadczająca podobnych reakcji spełnia kryteria tego zaburzenia.

Ważne jest również to, że dwie osoby mogą zupełnie inaczej reagować na podobne wydarzenie.

Znaczenie mają między innymi okoliczności zdarzenia, wcześniejsze doświadczenia, dostępne wsparcie i indywidualne sposoby radzenia sobie ze stresem.

Dlatego podczas oceny psychologicznej istotne jest nie tylko to, co wydarzyło się w przeszłości, ale również to, jak dana osoba funkcjonuje obecnie, czego doświadcza i jakiego rodzaju pomocy potrzebuje.

Na czym polega terapia EMDR?

Jednym z charakterystycznych elementów EMDR jest przywoływanie określonego wspomnienia przy jednoczesnym kierowaniu uwagi na naprzemiennie pojawiające się bodźce.

Najczęściej wykorzystuje się ruchy gałek ocznych. Terapeuta może na przykład poprosić osobę uczestniczącą w terapii o podążanie wzrokiem za ruchem dłoni.

W zależności od potrzeb i stosowanego protokołu możliwe jest również wykorzystanie naprzemiennych bodźców dotykowych lub dźwiękowych.

Nazywa się to stymulacją bilateralną, czyli naprzemienną stymulacją dwóch stron.

Podczas pracy z wybranym wspomnieniem osoba korzystająca z terapii zwraca uwagę na związane z nim obrazy, emocje, myśli i odczucia w ciele.

Terapeuta prowadzi ten proces według określonej procedury, obserwuje pojawiające się reakcje i pomaga dostosować tempo pracy do potrzeb osoby uczestniczącej w terapii.

Celem jest stopniowe zmniejszanie cierpienia związanego ze wspomnieniem oraz wspieranie bardziej adaptacyjnego sposobu jego przeżywania.

Czy wiadomo dokładnie, jak działa EMDR?

Skuteczność EMDR w leczeniu PTSD została potwierdzona w badaniach klinicznych, ale szczegółowy mechanizm działania tej terapii nadal pozostaje przedmiotem badań i dyskusji.

Jednym z modeli teoretycznych wykorzystywanych do wyjaśniania EMDR jest koncepcja adaptacyjnego przetwarzania informacji (AIP).

Zakłada ona, że niektóre trudne doświadczenia mogą być przetwarzane w sposób utrudniający ich powiązanie z innymi informacjami i doświadczeniami.

Model AIP stanowi podstawę teoretyczną metody, ale nie należy traktować go jako ostatecznie potwierdzonego wyjaśnienia wszystkich mechanizmów działania EMDR.

Badacze analizują również znaczenie ruchów gałek ocznych oraz obciążenia pamięci roboczej podczas przywoływania trudnych wspomnień.

Wyniki części badań wskazują, że wykonywanie dodatkowego zadania podczas przypominania sobie nieprzyjemnego doświadczenia może wpływać na intensywność emocji i wyrazistość wspomnienia. Nie wyjaśnia to jednak w pełni wszystkich efektów terapii [4].

Warto również pamiętać, że EMDR to nie tylko ruchy oczu. Jest to całościowa metoda psychoterapii, obejmująca ocenę trudności, przygotowanie do pracy, przetwarzanie wybranych doświadczeń i sprawdzanie postępów leczenia.

Jak wygląda sesja EMDR?

Terapia EMDR ma uporządkowany przebieg, ale nie oznacza to, że każda osoba przechodzi przez kolejne etapy w takim samym tempie.

Podczas pierwszych spotkań terapeutka poznaje Twoje trudności, omawia cele terapii i sprawdza, czy EMDR będzie odpowiednią metodą pracy. Wyjaśnia również przebieg procesu i przygotowuje Cię do kolejnych etapów.

W odpowiednim momencie możecie rozpocząć pracę z wybranymi wspomnieniami oraz związanymi z nimi emocjami i reakcjami. Terapeutka prowadzi ten proces zgodnie z zasadami EMDR, monitorując Twoje reakcje i dostosowując przebieg pracy do indywidualnych potrzeb.

Podczas kolejnych spotkań wspólnie sprawdzacie, jak zmienia się nasilenie trudnych emocji i jaki wpływ mają te zmiany na Twoje codzienne funkcjonowanie.

Czy podczas EMDR trzeba szczegółowo opowiadać o traumie?

Podczas EMDR zwykle nie trzeba szczegółowo opowiadać na głos o wszystkich elementach traumatycznego wydarzenia. Praca polega jednak na przywoływaniu określonych wspomnień i związanych z nimi reakcji, co może być emocjonalnie wymagające.

Terapeutka wcześniej wyjaśnia, jak będzie przebiegać praca, i na bieżąco monitoruje reakcje osoby uczestniczącej w terapii.

EMDR nie jest hipnozą ani metodą polegającą na utracie kontroli nad własnym zachowaniem.

Komu może pomóc terapia EMDR?

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem EMDR jest leczenie zespołu stresu pourazowego (PTSD).

PTSD może rozwinąć się po doświadczeniu traumatycznego wydarzenia lub byciu jego świadkiem. Do charakterystycznych objawów należą między innymi nawracające wspomnienia, unikanie bodźców przypominających traumę, utrzymujące się poczucie zagrożenia oraz zmiany w emocjach i sposobie postrzegania siebie lub otoczenia.

EMDR może być rozważana w leczeniu PTSD związanego między innymi z doświadczeniem przemocy, napaści, poważnego wypadku czy innych zdarzeń traumatycznych.

Metoda jest również wykorzystywana w praktyce psychoterapeutycznej do pracy z innymi trudnymi wspomnieniami i związanymi z nimi reakcjami emocjonalnymi.

Trzeba jednak wyraźnie rozróżnić te zastosowania.

Dowody naukowe dotyczące skuteczności EMDR w PTSD są mocniejsze niż w przypadku wielu innych problemów psychologicznych.

Nie można więc zakładać, że metoda będzie równie skuteczna w leczeniu każdego rodzaju lęku, depresji, problemów w relacjach czy przewlekłego stresu.

O wyborze odpowiedniej formy pomocy powinny decydować indywidualna sytuacja, charakter trudności oraz ocena specjalisty.

Nie każda osoba, która doświadczyła bolesnego wydarzenia, potrzebuje EMDR. Czasem odpowiedniejsza może być inna forma psychoterapii lub wsparcia psychologicznego.

Czy terapia EMDR jest skuteczna?

Skuteczność EMDR w leczeniu PTSD oceniano w licznych badaniach klinicznych.

Ich wyniki wskazują, że terapia może prowadzić do istotnego zmniejszenia nasilenia objawów stresu pourazowego.

EMDR jest uwzględniana w międzynarodowych wytycznych leczenia PTSD, obok innych rekomendowanych metod psychoterapii.

Amerykańskie wytyczne VA/DoD z 2023 roku zalecają EMDR, terapię przetwarzania poznawczego (CPT) oraz terapię przedłużonej ekspozycji (PE) jako metody psychoterapeutyczne skoncentrowane na traumie [3].

Brytyjski NICE zaleca EMDR w określonych sytuacjach u dorosłych z PTSD lub klinicznie istotnymi objawami PTSD po traumie niezwiązanej z działaniami wojennymi. Szczegółowe zalecenia uwzględniają między innymi czas, jaki upłynął od zdarzenia [1].

Światowa Organizacja Zdrowia również wskazuje EMDR jako jedną z interwencji psychologicznych, które należy rozważać u dorosłych z PTSD. Aktualizacja wytycznych WHO z 2023 roku zawiera rekomendację warunkową przy umiarkowanej jakości dowodów [2].

Przegląd naukowy opublikowany w 2024 roku w czasopiśmie Journal of Traumatic Stress przedstawia wyniki badań dotyczących skuteczności EMDR i aktualny stan wiedzy o jej mechanizmach działania [4].

Warto jednak pamiętać, że jakość poszczególnych badań jest zróżnicowana, a niektóre z nich mają ograniczenia metodologiczne.

Dostępne dowody nie pozwalają też jednoznacznie uznać EMDR za skuteczniejszą od wszystkich innych rekomendowanych metod psychoterapii skoncentrowanej na traumie.

EMDR może być skuteczną formą leczenia PTSD, ale nie jest rozwiązaniem odpowiednim dla każdej osoby ani gwarancją uzyskania określonego rezultatu.

Wybór terapii powinien uwzględniać potrzeby, preferencje i sytuację kliniczną osoby korzystającej z pomocy.

Ile trwa terapia EMDR?

Czas terapii jest indywidualny i zależy między innymi od rodzaju trudności, liczby traumatycznych doświadczeń, aktualnego funkcjonowania oraz postępów leczenia.

W leczeniu PTSD u dorosłych wytyczne NICE wskazują, że terapia EMDR zwykle obejmuje 8–12 sesji, choć w określonych sytuacjach klinicznych może być potrzebna większa liczba spotkań, na przykład u osób, które doświadczyły wielu traumatycznych wydarzeń [1].

Nie jest to jednak stała liczba sesji dla każdej osoby.

Ważne jest również to, że poszczególne etapy terapii mogą zajmować różną ilość czasu.

Niektóre osoby potrzebują więcej uwagi i przygotowania przed rozpoczęciem przetwarzania traumatycznych wspomnień. U innych przejście do tego etapu może nastąpić wcześniej.

Dlatego na początku współpracy warto omówić ze specjalistą cele terapii, przewidywany przebieg pracy oraz sposób monitorowania postępów.

Nie można zagwarantować, że określony problem zostanie rozwiązany po konkretnej liczbie spotkań.

Czy terapia EMDR jest bezpieczna?

EMDR jest uznaną metodą psychoterapii, ale podobnie jak inne formy pracy skoncentrowanej na traumie może wiązać się z przejściowym dyskomfortem emocjonalnym.

Przywoływanie trudnych wspomnień może wywoływać smutek, lęk, napięcie lub inne intensywne reakcje.

U niektórych osób trudne emocje mogą pojawiać się również pomiędzy sesjami [6].

Z tego względu ważne są odpowiednie przygotowanie, ocena aktualnego stanu psychicznego oraz prowadzenie terapii przez specjalistę posiadającego właściwe przygotowanie do pracy metodą EMDR.

Nie zawsze najlepszym rozwiązaniem jest natychmiastowe rozpoczęcie przetwarzania traumatycznych wspomnień.

W niektórych sytuacjach priorytetem może być zadbanie o bezpieczeństwo, poprawa stabilności codziennego funkcjonowania albo zastosowanie innej formy pomocy.

Profesjonalna terapia EMDR nie polega na jak najszybszym powrocie do najbardziej bolesnych doświadczeń. Istotne są odpowiednie przygotowanie, bieżąca ocena funkcjonowania osoby uczestniczącej w terapii oraz dostosowanie procesu do jej potrzeb.

Kiedy warto rozważyć konsultację?

Nie trzeba samodzielnie rozpoznawać u siebie PTSD, aby porozmawiać z psychologiem o skutkach trudnych doświadczeń.

Konsultacja może być dobrym początkiem, gdy zauważasz, że określone wspomnienia nadal wywołują silne emocje, unikasz sytuacji przypominających wcześniejsze wydarzenia albo doświadczasz napięcia, które utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Warto zwrócić uwagę również na to, czy trudności wpływają na sen, relacje, pracę lub poczucie bezpieczeństwa.

Czasami potrzebę poszukiwania pomocy trudno powiązać z jednym konkretnym wydarzeniem. Możemy zauważać przede wszystkim obecne trudności, nie wiedząc jeszcze, jakie doświadczenia i czynniki mają na nie wpływ.

Podczas konsultacji można wspólnie ze specjalistą przyjrzeć się tym problemom i sprawdzić, jaka forma pomocy będzie najbardziej odpowiednia.

Nie musi to oznaczać natychmiastowego rozpoczęcia EMDR.

Czasem najważniejszym pierwszym krokiem jest lepsze zrozumienie trudności oraz ustalenie celu dalszej pracy.

Terapia EMDR w Milevii – jak możemy pomóc?

W Poradni Psychologicznej Milevia w Warszawie terapię EMDR prowadzi Izabela Trojan.

Podczas pierwszych spotkań można przyjrzeć się trudnościom, które skłoniły Cię do poszukiwania pomocy, omówić wcześniejsze doświadczenia i wspólnie ocenić, czy EMDR będzie odpowiednią metodą pracy.

Nie musisz mieć wcześniej rozpoznanego PTSD ani wiedzieć, od którego doświadczenia zacząć.

Ważne jest zrozumienie tego, co obecnie sprawia Ci trudność, jak wpływa na Twoje życie i jakie zmiany chciałbyś osiągnąć.

Jeśli czujesz, że trudne doświadczenia z przeszłości nadal wpływają na Twoje emocje, relacje lub codzienne funkcjonowanie, możesz umówić spotkanie z Izabelą Trojan w Milevii.

Celem nie jest zapomnienie o przeszłości, lecz poszukiwanie sposobu radzenia sobie z jej następstwami, który pozwoli odzyskać większe poczucie bezpieczeństwa i lepiej funkcjonować w teraźniejszości.

Poznaj Izabelę Trojan – specjalistkę Milevii

Źródła naukowe

[1] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Post-traumatic stress disorder. NICE guideline NG116 (2018). Rekomendacje dotyczące terapii EMDR u dorosłych.

[2] World Health Organization (WHO). Posttraumatic stress disorder (PTSD): Psychological interventions – adults. Aktualizacja wytycznych dotyczących interwencji psychologicznych (2023).

[3] Department of Veterans Affairs / Department of Defense (VA/DoD). Clinical Practice Guideline for the Management of Posttraumatic Stress Disorder and Acute Stress Disorder (2023).

[4] de Jongh A., de Roos C., El-Leithy S. (2024). State of the science: Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy. Journal of Traumatic Stress, 37(2), 205–216. DOI: 10.1002/jts.23012.

[5] EMDR International Association (EMDRIA). Experiencing EMDR Therapy. Opis standardowego procesu terapeutycznego EMDR.

[6] U.S. Department of Veterans Affairs – National Center for PTSD. Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) for PTSD. Materiał edukacyjny dotyczący przebiegu terapii, skuteczności i możliwego dyskomfortu podczas leczenia.